Rozpoczął się już pięćdziesiąty rok od chwili, gdy dekretem Rady Komisarzy Ludowych z 29 stycznia 1918 roku powołana została radziecka marynarka wojenna — Socjalistyczna Robotniczo-Włościańska Flota Czerwona, jak brzmiała jej pierwsza oficjalna nazwa, nadana wspomnianym dekretem.

Zespół niszczycieli typu Nowik

Flotę radziecką w ciągu minionego półwiecza cechowała odmienna niż floty innych wielkich mocarstw struktura, a mianowicie znaczna przewaga lekkich sił nawodnych nad ciężkimi, przy zupełnym braku lotniskowców, oraz silnie rozbudowana flota podwodna. Kategorią najbardziej typową dla lekkich sił nawodnych są niszczyciele; im właśnie — i tym najdawniejszym, i tym zbudowanym później — poświęcony jest niniejszy artykuł).

W skład Floty Czerwonej weszły prawie wszystkie okręty dawnej carskiej floty, wśród nich oczywiście niszczyciele. Bardzo licznie reprezentowane były jednak okręty małe, o wyporności 350—450 ton, słabo uzbrojone i dość powolne, a zarazem najstarsze, zbudowane jeszcze przed rokiem 1908. Równie stare były jednostki średnich rozmiarów, 550—750 ton, nieco lepiej uzbrojone, lecz także powolne.

Okręty obu tych klas, aczkolwiek we flocie rosyjskiej oficjalnie klasyfikowane od 10.X.1907 2) jako ,,eskadrionnyje minonoscy", a więc “torpedowce eskadrowe" czyli niszczyciele, zasługiwały w 1918 roku raczej na miano zwykłych torpedowców, zwłaszcza na tle prawdziwie nowoczesnych jednostek typu “Nowik", wyróżniających się pod względem prędkości i uzbrojenia nie tylko we flocie rosyjskiej, a później radzieckiej, lecz także w porównaniu z przedstawicielami tej kategorii okrętów w innych flotach.

Na początku 1918 roku dwa główne zgrupowania floty — na Bałtyku i na Morzu Czarnym— liczyły w sumie 27 dużych, 20 średnich i 24 małe niszczyciele. Na wodach arktycznych i dalekowschodnich znajdowało się jeszcze 9 małych niszczycieli. Ponadto w budowie było 15 dużych jednostek, z tego 11 w stoczniach nadbałtyckich. Służbę pełniły tylko niektóre niszczyciele; wielu okrętom potrzebne były remonty, innym brakowało załóg.

Lata 1918—1920, lata wojny domowej i ciągłych obcych interwencji, poczyniły dotkliwe szczerby we flotach i flotyllach radzieckich. Poza stratą wielu okrętów innych kategorii — pancerników, krążowników, okrętów podwodnych, torpedowców itp. — ubyło z szeregów flot 18 dużych niszczycieli i 14 mniejszych. I choć straty były tak ciężkie, nie od razu można było myśleć o ich odrobieniu. Wobec ogromu potrzeb kraju wyniszczonego wieloletnią wojną, na cele marynarki można było przeznaczyć początkowo nader ograniczone środki, do czasu, gdy rekonstrukcja gospodarki w nowym, socjalistycznym modelu, stworzy mocne podstawy do podjęcia szerzej zakrojonych planów rozbudowy morskich sił zbrojnych. W latach dwudziestych liczba okrętów przeznaczonych do kasacji była dużo większa, aniżeli nowo wprowadzanych do służby. Tylko między 1922 a 1925 rokiem poszło na złom 15 średnich i małych niszczycieli; z pozostałych część po odremontowaniu przetrwała jeszcze szereg lat w charakterze jednostek szkolnych lub do drugorzędnych zadań. Poniechano także dalszej budowy ośmiu “Nowików", ograniczając się jedynie do ukończenia sześciu. Przez kilkanaście lat więc trzon radzieckich flotyll niszczycieli tworzyły okręty typu “Nowik".

Nlszczyciele typu “Nowik"

“Nowik" — pierwszy rosyjski niszczycie! wyposażony w turbiny parowe i kotły opalane ropą, ukończony w 1913 roku, stanowił wówczas rewelację na miarę światową, górując pod względem prędkości i uzbrojenia nad wszystkimi okrętami tej kategorii. Ten prototyp 52 zamówionych przez rząd rosyjski niszczycieli (36 dla Floty Bałtyckiej, 16 dla Floty Czarnomorskiej) miał następującą charakterystykę: wyporność konstrukcyjna 1260 ton, długość 102,46 m, szerokość 9,S3 m, moc (maszyn 40 000 KM, prędkość zakontraktowana 36 w., na próbach 37,3 w., uzbrojenie — 4 działa 100 mm, 1 działko przeciw. lotnicze 30 mm, 4 karabiny maszynowe, 4 podwójne, a następnie potrójne aparaty torpedowe, czyli najpierw 8, później 12 wyrzutni torped 455 mm3).

Jednostki typu “Nowik" budowane były w wielu wersjach o odmiennej nieco charakterystyce (Wyporność 1110—1460 t, uzbrojenie 3—5 dział 100—102 mm, 6-12 wyrzutni torped, moc maszyn 25500—32700 KM, prędkość do 35 w.) i różnych sylwetkach; od okrętu prototypowego różniły się m. in. tym, że miały tylko 3, a nie 4 kominy.

W latach interwencji floty angielskiej na Bałtyku niszczyeiele miały niejednokrotnie okazję walczyć z przeciwnikiem, notując zarówno sukcesy, jaki porażki. Np. 26 i 27 grudnia 1918 roku “Spartak" i “Awtroił", ostrzelane i unieruchomione przez krążowniki i niszczyciele angielskie w Zatoce Fińskiej, dostały się do niewoli. 4 czerwca 1919 roku “Azard" przy współudziale “Gaiwriiła" zatopił angielski okręt podwodny “L-55". Tenże “Gawriił" podczas ataku angielskich kutrów torpedowych na Kronsztadt 18 sierpnia 1919 roku zatopił “CMB 62BD" i ostrzelał skutecznie dwa inne, udaremniając Jednocześnie atak -następnej grupy na port. Wyjątkowo czarnym dniem, był wtorek, 21 października 1919 roku. Tego dnia zginęły na nieprzyjacielskich minach w Zatoce Konopskiej. “Konstantin", “Gawriił" i “Swoboda", z całego dywizjonu jedynie “Azard" u-niknął zagłady

Dużo cięższe straty stały się u-działem Floty Czarnomorskiej. Aby nie dopuścić do zagrabienia niszczycieli przez Niemców zostały w czerwcu 1918 roku zatopione w rejonie Noworosyjska i Tuapse przez własne załogi: “Gadżibiej", “Fidonisi", “Kaliakrija", “Kiercz" i “Gromkij". Znajdujące się natomiast w Sewastopolu niszczyciele: “Dierzkij", “Biespo-kojnyj", “Pospiesznyj", “Pronzitielnyj", “Pyłkij", “Sczastliwyj", “Gniewnyj" i “Cerigo" wpadły w ręce interwentów. Spośród nich “Sczastliwyj" zatonął na Morzu Egejskim w 1919 roku, pozostałe zaś uprowadził w 1920 roku do Bizerty białogwardyiski generał Wrangel.

Później, w latach dwudziestych, odbudowanym i zmodernizowanym "Nowikom" nadano nowe nazwy dla uczczenia zasłużonych działaczy międzynarodowego ruchu robotniczego i przywódców rewolucji. W latach 30-tych Flota Bałtycka przekazała nowo utworzonym flotom — Północnej i Oceanu Spokojnego — pięć niszczycieli.

"Nowiki" brały także wydatny udział w II wojnie światowej, mimo dość podeszłego wieku. Bardzo dobrze spisywały się n-niszczyciele Floty Północnej — “Karl Libknecht", “Urickij" i “Waileriain Kujbyszew" Obrona konwojów, patrolowanie, ostrzeliwanie nieprzyjacielskich pozycji na lądzie — oto w największym skrócie obraz ich czteroletniej służby; “Karl Libknecht" zatopił niemiecki okręt podwodny “U 286", “Walerian Kuijbyszew" odznaczony został za bojowe zasługi orderem Czerwonej Gwiazdy. Czarnomorskie “Nowiki" — “Niezamożnik", "Żelezniakow", “Dzierżyńskij", “Szaumian", “Frunze" — należały również do aktywnych jednostek floty, uczestnicząc w wielu operacjach, zarówno w pierwszym okresie defensywy strategicznej, podczas ewakuacji Odessy i Sewastopola, jak i w okresie działań ofensywnych, podczas operacji, desantowych, m.in. pod Noworosyjskiem w lutym 1943 roku. W bojach tych poniosły jednak straty, m.in. zginął pod Odessą (we wrześniu 1941 roku) “Frunze", zaś “Szaumian" i “Dzierźyńskij" odniosły bardzo ciężkie uszkodzenia.

Nie przeżyły 1941 roku okręty stacjonujące na Bałtyku. Tra-gicznej nocy z 28 na 29 sierpnia, podczas ewakuacji wojsk i floty z Tallinna do Kronsztadtu zginęły na minach: “Jakow Swierdłow" (dawny “Noiwik"), “Kalinin", “Artiom" i “Wołodarskij". Nieco wcześniej podobny los spotkał “Engelsa". “Lenin", ponieważ nie mógł opuścić Libawy, został zniszczony przez wycofujące się oddziały radzieckie, aby nie stał się łupem Niemców.

W tym samym czasie prowadziło już walkę z najeźdźcą na Bałtyku i Morzu Czarnym kilka-dziesiąt innych, nowoczesnych i silnych niszczycieli radzieckich, odnosząc wiele sukcesów. Zbudował je w ciągu drugiej i trzeciej pięciolatki radziecki przemysł okrętowy, zadziwiając świat swymi osiągnięciami w tej dziedzinie. O tych okrętach — w następnym numerze.

Tadeusz Wywerka-Prekurat